Heidense oorsprong van moderne feestdagen

Een flink aantal feestdagen en gebruiken die we tegenwoordig kennen, vindt zijn oorsprong in oude, voorchristelijke tradities. Door de kerstening zijn veel van deze feesten aangepast en voorzien van een christelijke betekenis. Hierdoor wordt soms de indruk gewekt dat deze gebruiken van oorsprong christelijk zijn, terwijl hun basis vaak verder teruggaat.

Binnen Heidevlam houden we ons bezig met het Germaanse en Noordse heidendom en de gebruiken die daarmee samenhangen. Daarbij kijken we niet alleen naar historische bronnen, maar ook naar tradities die in gewijzigde vorm zijn blijven voortbestaan.

In dit artikel bespreken we enkele bekende feesten en gebruiken en hun relatie met het heidense verleden.

Kerstmis en het midwinterfeest

Kerstmis wordt tegenwoordig op 25 december gevierd als de geboortedag van Jezus Christus. Licht speelt daarbij een belangrijke rol. Tijdens de advent worden kaarsen aangestoken en uiteindelijk wordt met Kerstmis de geboorte van Christus gevierd.

Wie naar de gebruiken rond Kerstmis kijkt, ziet echter veel elementen die weinig verband houden met het Bijbelse geboorteverhaal.

Denk bijvoorbeeld aan de kerstboom, groenblijvende takken, licht en vuur, uitgebreide maaltijden en het gezamenlijk vieren tijdens de donkerste periode van het jaar.

Binnen Heidevlam zien wij Kerstmis daarom in belangrijke mate als de voortzetting en latere kerstening van oudere midwintertradities.

In de Germaanse wereld werd rond de winterperiode Jól gevierd. Over de precieze invulling daarvan weten we niet alles en gebruiken verschilden waarschijnlijk naar tijd en plaats. Wel weten we dat Jól een belangrijk feest was en dat de naam na de kerstening bleef bestaan. In verschillende Scandinavische talen wordt Kerstmis nog altijd jul genoemd.

De moderne kerstboom zoals wij die kennen is van veel latere oorsprong. Groenblijvende planten hadden echter al veel langer een plaats binnen winterse gebruiken. In de donkere winterperiode zijn juist deze planten een duidelijk teken dat het leven doorgaat.

Ook vuur en licht passen bij het midwinterfeest. Rond de winterzonnewende zijn de dagen het kortst. Daarna keert het licht langzaam terug en worden de dagen weer langer. In een samenleving die sterk afhankelijk was van de seizoenen was dit een belangrijk moment in het jaar.

Het huidige kerstfeest bestaat uit gebruiken die in verschillende perioden zijn ontstaan. Voor Heidevlam staat daarbij voorop dat de viering van midwinter niet met het christendom begon. Lang vóór de kerstening werden in Noord-Europa al midwinterfeesten gevierd. Veel later kregen oude en nieuwe gebruiken gezamenlijk vorm binnen het kerstfeest zoals we dat tegenwoordig kennen.

De sibbe

Een ander begrip dat binnen Heidevlam een belangrijke plaats inneemt is de sibbe.

Sibbe is een oud woord voor familie, verwantschap en de groep mensen die door deze verwantschap met elkaar verbonden zijn. Het woord is in het moderne Nederlands grotendeels in onbruik geraakt, maar wordt nog steeds gebruikt binnen delen van het hedendaagse Germaanse en Noordse heidendom.

Heidevlam gebruikt het woord bewust in deze traditie.

Met een sibbe bedoelen we in de eerste plaats een familie- of verwantschapsgroep. Het begrip kan daarnaast worden gebruikt voor een hechte gemeenschap waarin onderlinge verbondenheid, verantwoordelijkheid en het gezamenlijk beleven en doorgeven van tradities centraal staan.

Het gebruik van het woord sluit aan bij onze belangstelling voor oude Germaanse taal en cultuur. Tegelijkertijd hoeft een hedendaagse sibbe geen exacte reconstructie te zijn van een historische Germaanse familiestructuur. Taal en gebruiken ontwikkelen zich en kunnen ook in het heden een passende betekenis hebben.

Binnen Heidevlam vinden we het daarom waardevol dat een oud woord als sibbe opnieuw wordt gebruikt. Het biedt een passende Nederlandse benaming voor de familie en gemeenschap waarmee we onze gebruiken en feesten beleven.

Dat is ook bij midwinter van belang. Het feest draait niet alleen om de terugkeer van het licht, maar ook om samenkomst: gezamenlijk eten en drinken, gastvrijheid, familie en het onderhouden van onderlinge banden.

Voor Heidevlam horen deze zaken bij elkaar: het vieren van de seizoenen, het onderhouden van tradities en het samenkomen met de sibbe.